نقدي بر انتخاب معلم نمونه
مقدمه
الف ) یکی از شیوه های پیشرفت در امور فرهنگی،علمی ، ورزشی وحتی اقتصادی برگزاری مسابقه و اعلام نفرات برتر است . از این راهکار در همه ی جهان استفاده می شود. اهدای جایزه نوبل ، المپیادهای علمی والمپیک نمونههای جهانی این امر است که برخی از آنها قدمتی صدساله دارد .در ایران نیز نمونه های متعددی از این مدل اجرا می شود . انتخاب ده ورزشکار برتر و قهرمان قهرمانان از طرف صدا و سیما و با همکاری سازمان تربیت بدنی ، انتخاب صادر کنندهِ ی نمونه ازسوی مراکز اقتصادی ، انتخاب بهترین فیلم و بازیگر وکارگردان درجشنواره ی فیلم فجر از مدلهای موفق این برنامه است .
ب) انتخاب فردی به عنوان نمونه در هر هنر ورشته وحرفه - به ویژه اگر با جایزه ی ارزنده وتبلیغات مناسب باشد – باعث گرایش دیگران به سمت وسوی راه او می شود .- مثلاً گرفتن سیمرغ بلورین درجشنواره ی فیلم فجر باعث گرایش فیلمسازان جوان به سمت موضوع یا شیوه ی فیلمساز فيلم برتر می شود .- اما متاسفانه در مورد معلم نمونه به دلیل تسلط فرم های اداری ونبود داوری های هوشمندانه هیچ شیوه ی جدید تدریس ویاروش مدیریتی برجسته نمی شود
ج) معمولاً به دلیل تسلط فرم ، افرادی به عنوان معلم نمونه انتخاب می شوند که از بدنه ی اصلی آموزش و پرورش- معلم ، مدیر ،معاون - نیستند . امتیاز دهی به اموری مانند تالیف ، شرکت درکنگره و مدرک تحصیلی موجب شده است بیشتر معلمان نمونه ، معلم نباشند!!! بلکه از بین اساتید دانشگاه تربیت معلم انتخاب شوند به عنوان مثال در سال 85- 84 از میان 21 معلم نمونهِ کشوری 16 نفر دارای مدرک کارشناسی ارشد ودکتری بود در حالی که فقط 3% فرهنگیان دارای مدرک بالاتر از کارشناسی هستند .
د) مرحله ی نخست انتخاب معلم نمونه در مدرسه انجام می گیرد . دراین مرحله هر مدرسه ای که مثلاً ده فرهنگی دارد باید یک نفر را به عنوان معلم نمونه انتخاب کند تا این معلم در مراحل بعد شرکت کند . اما گاه در مدرسه ای 2 یا 3 معلم خلاق ونمونه وجود دارد ولی مدیر مدرسه موظف است فقط یک نفر را معرفی کند و درمدرسه ای دیگر هیچ معلمی که فعالیت شاخصی انجام داده باشد نیست اما مدیر مدرسه ، فضیلتی برای یکی پیدا می کند تا او به عنوان معلم نمونه ی مدرسه انتخاب ولوح سپاس وجایزه ای دریافت کند .
د ) یکی از قوانین انتخاب معلم نمونه آن است که هر فرهنگی که به عنوان معلم نمونه انتخاب شد تا 3 سال نمی تواند فرم معلم نمونه راتکمیل نماید . گمان نمی کنم شبیه چنین بندی در هیچ جشنواره و مسابقه ای ودر هیچ کجای این عالم خاکی وجود داشته باشد یک بازیگر می تواند چند سال در یک جشنواره بازیگر برتر شود و یک فوتبالیست می تواند چند سال دنبال هم بهترین بازیکن ایران ، آسیا یا جهان شود اما یک معلم نمی تواند دوسال پیاپی معلم نمونه ی يك مدرسه گردد .
ه) یکی از عوامل تاثیر گذار در هر مسابقه جایزه وتبلیغات آن است . از بین بیش از یک میلیون فرهنگی 20نفر به عنوان معلم نمونه ی کشوری انتخاب می شوند یعنی از هر 50 هزار نفر یک نفر ، تا چند سال قبل به این افراد سکه می دادند. اما یکی دو سال است به دلیل گران شدن نفت ،آنان به سفر زیارتی حج فرستاده می شوند .اگر هر فرهنگی ماهیانه 10 تومان به این امر خداپسندانه اختصاص بدهد سالی 120 میلیون تومان می شود . پیشنهاد می شود لااقل به این افراد تسهیلاتی برای تحصیل در مقاطع بالاتر ویا تورهایی به مدارس کشورهای توسعه یافته در نظر بگیرند .
اکنون برای آشنایی با جشنواره ی معلم نمونه که 25 سال است برای یک میلیون فرهنگی اجرا می شود به بررسی بندهای آن می پردازیم .
قابل ذکر است که ارزشیابی معلم نمونه بر اساس 2 فرم صورت می گیرد .فرم شماره ی 1 به بررسی فعالیتهای حرفه ای وفرم 2 به بررسی عمومی فرهنگی توجه دارد .
بررسی فرم شماره 1
نخست به ذکر برخی از بندهای این فرم میپردازیم :
بند1 – موفقیت در ارتقا سطح تحصیلی و تربیتی وارتقا بهداشت روانی فراگیران
2 – مهارت در انجام شیوه های علمی امتحان و ارزشیابی
3 – تسلط بر فنون تدریس ودارا بودن مهارت کلاس داری
4 –دارا بودن روحیه همکاری و معاضدت با همکاران برای پیشبرد برنامه های آموزشی و تربیتی
5 – برخورداری از مقبولیت علمی وتخصصی نزد همکاران و فراگیران
6- ایجاد فرصت لازم برای بیان نظرات وبروز خلاقیت فراگیران
7 – توانایی جلب همکاری والدین برای حل مشکلات تحصیلی و تربیتی فراگیران وانجام راهنمایی و مشاوره خانوادگی
شاید نیازی نباشد 21 بندِ صفحه ی اول فرم شماره ی یک را بنویسم زیرهمه، مثل یکدیگراست . مهمترین عیب وایراد این 21 بند آنست که با هیچ ملاک و معیاری قابل ارزیابی نیست . چگونه مدیری که باید معلم را ارزیابی کند می تواند ارتقا سطح علمی دانش آموران را اندازه گیری کند .(بند 1 ) وبه او نمرهِ 5 یا 10 یا 18 بدهد . ویا چگونه می شود مهارت شیوه امتحان را نمره داد (بند 2 )حتی اگر فرض کنیم مدیر مدرسه ای معیاری برای ارزیابی یافت آیا 100 هزار مدیر مدرسه در ایران همان شیوه را اجرا می کنند . مدیران نیک می دانند که نمره ی ارزیابی آنها از معلم مدرسه ، در مراحل بعدی يعني شهرستان ، استان و کشوری نيز ملاک است بنابراين به معلم مدرسه ی خود نمره ی کامل می دهند در حقيقت چون نمره ی اين صفحه به همه داده می شود هيچ ارزشی ندارد.
بررسی بندهای 22 تا 29
بند 22 – عضويت در گروههای آموزشی و پرورشی
بند 23 – شرکت در جلسات بهداشتی منطقه ، استان و کشور
بند 24 – گذراندن دوره های آموزشی ضمن خدمت
بند 25 – داشتن تقديرنامه
بند 26 – تحقيق ، تاليف ، ترجمه ، اختراع وابتکار
بند 27 – نوآوری در روش تدريس
بند28 – مدرک تحصيلی ديپلم 4 ، فوق ديپلم 8 ، ليسانس 12 ، فوق ليسانس 16 ، دکتری 20 امتیاز
یکی از ایرادات بندهای بالا تقدم کمیت بر کیفیت است . یعنی یک فرهنگی به صرف حضور در گروه درسی ونشستن امتیازی برای نمونه شدن می یابد (بند 22 ) ویا یک فرهنگی به علت حضور در هر دوره ی ضمن خدمت امتیازی کسب می کند در حالی که گذراندن آن دوره ممکن است هیچ ارتباطی با رشته ی تدریس او نداشته باشد مثلاً یک دبیر عربی با گذراندن دوره ی Excel امتیاز می گیرد.درحالی که به احتمال زیاد این یادگیری هیچ تاثیری بر عملکرد او ندارد0(بند 24 )
داشتن مدرک تحصیلی هم یکی از ایرادات نحوه ی انتخاب معلم نمونه است .آیا داشتن مدرک دلیلی برای نمونه شدن است آیا مثلاً همیشه معلم فوق لیسانس در مدارس ابتدایی از معلم دیپلم یا لیسانس بهتر تدریس می کند . باید خدا را شکر کنیم که این فرم فقط درآموزش وپرورش اجرا می شود وگرنه بهترین فوتبالست ایران یا برترین گلزن لیگ فوتبال فردی بود که مدرک دکتری دارد ولی نمی داند توپ گرداست یا نه!!! در انتخاب کارگر نمونه فقط به ابتکار او نگاه می کنند ممکن است در کارخانه ای صد مهندس کار کنند ولی یک کارگر با مدرک دیپلم ، ابتکار یا اختراعی انجام دهد که تولید افزایش یابد و اوست که کارگرنمونه می شود . متاسفانه نهاد آموزشی ایران ابتدا دوره ها ومدارکی می دهد و بعد دوست دارد در جایی ازآن استفاده کند مثل دوره ی ضمن خدمت ، یا حضور در گروه درسی ویا تقدیرنامه . این کار شبیه شکارچی است که ابتدا گلوله هایی مثل آر پی جی ، ژ3 می خرد وبعد می فهمد سلاح او کلت است ولی دوست دارد به هر نحو ، از گلوله های موجود استفاده کند.
بررسی فرم شماره 2
این فرم 11 بند دارد وامتیازش با فرم شماره ی 1 جمع می شودو معلم نمونه انتخاب می شود
بند1 – دارا بودن ظاهرآراسته ورعایت شعایر اسلامی
بند 2 – رعایت احترام و متانت در رفتار
بند 3 – برخورداری از محبوبیت نزد همکاران ودانش آموزان
در بررسی این 3 بند باید گفت هیچ ملاک ومعیاری برای امتیاز دادن وجود ندارد . مگرآنکه از سوی مسئولین دستگاه های دقیقی برای اندازه گیری آراستگی یا متانت ویا محبوبیت اختراع وبه مدیران مدارس تحویل شود .
بند4 – حضور داوطلبانه در جبهه به صورت رزمی هر ماه 1 امتیاز
بند5 – حضور داوطلبانه در جبهه به صورت غیر رزمی به ازای هر ماه نیم امتیاز
بند 6 – کسب درجات جانبازی به ازای هر 5 درصد 1 امتیاز
بند 7 – بستگان درجه اول ( پدر ، مادر ، همسر وفرزند) برای خانواده ی محترم شهدا وجانبازان بالای 50 درصد
بند8 – آزادگان به ازای هر سال اسارت 2 امتیاز
بند 9 – عضویت فعال در بسیج به ازای هر سال نیم امتیاز
بند 10 – خدمت در مناطق محروم هر سال 1 امتیاز ، بومی به ازای هرسال نیم امتیاز
بند 11 – کسب مقام در هر یک از مسابقات قرانی ، علمی ، ور زشي و هنري
نقدي بربند 4 تا 11
الف ) بيش ازنيمي از فرهنگيان را زنان تشكيل مي دهند واز گرفتن امتياز اكثر اين بندها محرومند . زيرا معمولاََزنان در زمان جنگ به جبهه نمي رفتند تا رزمنده يا جانباز ياآزاده شوند
ب) هفده سال از زمان دفاع مقدس مردم ايران مي گذرد معلمي را در نظر بگيريد كه 30 سال دارد او در زمان اغاز جنگ 5 سال ودر زمان پايان جنگ 13 سال داشته است آيا او در اين سنين مي توانسته است اسلحه به دست بگيرد !!!
ج ) حضور در جبهه ويا مناطق محروم چه ارتباطي با معلم نمونه بودن دارد اگربا اين قبيل فرمها قرار بود بهترين كارگردان هر سال انتخاب شود فردي انتخاب مي شد كه فيلمي نساخته بود !!!
د ) حضور در جبهه به صورت رزمي ماهي يك امتياز دارد وبه صورت غير رزمي ماهي نيم امتياز اين نوع امتياز دهي با چه معياري انجام شده است تصور كنيد فردي به دليل مشكل جسمي در واحد غير رزمي بوده است ايا او بايد امتياز كمتري بگيرد
ه ) جالب است فردي از اهالي مناطق محروم كه در كنار خانواده به كار مي پردازد امتياز ميگيرد اما معلمي ديگر كه دور از خانواده به تدريس مي پردازد امتيازي نمي گيرد.
و ) برنده شدن در مسابقات فرهنگي ، هنري ، ورزشى امتياز دارد تصور كنيد در دبيرستانى دو دبير فيزيك تدريس مي كنند كه امتيازآنها برابر مي شود ولى يكى از انها در رشته ى تنيس روى ميز و مينياتور رتبه آورده است وحالا با همين امتيازها از همكار خويش جلو مى افتد ايا مهارت درتنيس يا نقاشي ربطى به فيزيك دارد !!!
ز) به نظر مي رسد طراحان فرم معلم نمونه فرد خاصى را مبناى نمونه بودن قرار داده اند اين معلم مرد است وحوالي سال 40 به دنيا امده است دراوايل انقلاب كه بحث حضور در مناطق محروم مطرح بوده چند ماهي به انجا رفته وبا اغاز جنگ به سمت جبهه ها عزيمت نموده است و.........
ح ) در هر مسابقه تنها بايد به يك عامل توجه كرد مثلا در مسابقه ى دو 100 متر بايد زماني كه فرد اين اين مسافت رامي پيمايد اندازه گرفت ويا درمسابقه ي نقاشي ، بايد به زيبايي تصوير وعوامل مرتبط با آن توجه كرد. اما در انتخاب معلم نمونه دهها عامل موثر است
. پس چه بايد كرد ؟
الف) به گمان من بايد به جاي انتخاب معلم نمونه ( چيزي شبيه انسان كامل ) مسابقه هايي در رشتههاي مختلف برگزار نمود مثلاَ ساخت وسايل كمك آموزشي ويا ساخت نرم افزار ويا طراحي وبلاگ ويا نوشتن كتاب و......
ب) از ورود عوامل غير مرتبط با موضوع در داوري پرهيز كرد – مدرک تحصیلی تعداد تشویقی. و.....
ج ) به نفرات برتر جوايز و امتياز مناسب داد مثلاَ اگر نويسنده است آثار او را خريد و ديگر آنكه با زمان به جلو رفت احتمالاَ25 سال پيش ك طرح معلم نمونه نوشته شده بسيار كارآمد بوده است اما در طول اين سالها همگام با زمان تغيير نكرده است .
د) هوشمندترین موجود روی زمین انسان است . داوریها را باید از فرم گرفت و به انسان متخصص سپرد .
ه) ......
و)......